آمده ، و در منظومه ويس ورامين كه اصل داستان آن مربوط به پيش از اسلام است ، در چند مورد نام قم آمده است . در پاسخ به اين گروه مىگوئيم : ترديدى در اين حقيقت نمىباشد ، كه دشت قم و قهستان آن ، از ديرباز سكونتگاه گروهى از مردم بوده است ، و وجود روستاهاى فراوان در محدوده وسيعى ، از دشت ساوه و آبه تا خلجستان و برق رود ، و از دشت قمرود تا حوالى درياچه مسيله ، و خوى قمّى ، « 1 » كه برخى از آنان به نام پادشاهان يا شاهزادگان سازنده آن مىباشد - كه در هر كدام شواهدى همچون بندها - قلاع سنگى - آتشكده‌هاى كوچك - ميلهاى فرو ريخته يا افراشته - تپه‌هاى تاريخى - چشمه‌هاى و رودهاى كهن و مخروبه - قنات و كاريز - قطعات سفالين دوره‌هاى تاريخى پيش از اسلام - دخمه و غار مسكونى - بقعه‌ها با ساختمانهاى كهن و درختان كهنسال مىتوان يافت ، كه همگى شواهد قطعى و خدشه‌ناپذيرى بر اين گفتار است ، ليكن سخن در بودن يك تجمع شهرى ، با ويژگيهاى زندگى شهرنشينى در دوره ساسانى ، با لوازم آن در محدوده شهر كنونى قم است ، كه تاكنون در هيچ يك از ساخت و سازها و حفاريهاى « 2 » فراوان و متنوع شهر قم ، دليلى بر بودن آن پيش از اقدام اشعريان به

--> ( 1 ) . آخرين روستاى متعلق به محدوده قم پيش از ورود به محدوده دشت رى كه نخستين روستاى آن خوى رازى بوده است - و از آنجا تا براوستان و جمكران و قهستان جنوب شرق قم ، با نامهاى فارسى كهن . ( 2 ) . در چند دهه اخير حفاريها و خاكبرداريهاى گسترده‌اى درون بافت شهرى كهن قم انجام پذيرفت ، همچون خاكبردارى در محدوده مسجد امام حسن عسكرى عليه السلام ( كه ساختمان اين مسجد به سالهاى ميانه قرن سوم هجرى باز مىگردد ، و پيرامون آن موقعيتهاى تاريخى متعددى وجود دارد ) كه چند صد متر از محوطه وسيع جنوبى مسجد به عمق زياد حفر گرديد ، و در هيچ يك از طبقات و لايه‌هاى آن اثرى از ساخته‌هاى كهن يافت نشد ، همچنين در هيچ يك از خاكبرداريهاى عميق يا نيمه عميق محدوده خيابان آذر ( به اصطلاح مردم قم ، پايين شهر قم ، و محدوده شهر قديم ) و پيرامون مسجد جامع ، و مدرسه غياثية ، و محله چهل اختران ، و محله درخت پير ، و ميدان زكريا بن آدم ، و ميدان مير ، و دروازه رى ، و ميدان كهنه ، بازار قديم قم ، و